Tán rút (Nutsert), còn gọi là đai ốc rút hoặc blind rivet nut, là chi tiết có ren trong được lắp vào lỗ trên tấm vật liệu bằng cách làm biến dạng phần thân phía sau tấm. Sau khi lắp, tán tạo ra một điểm ren cố định để bắt vít hoặc bu lông mà không cần tiếp cận mặt sau của chi tiết. Sản phẩm thường được sử dụng trên tấm kim loại mỏng, khung rỗng, hộp, vỏ máy và các kết cấu chỉ có thể thao tác từ một phía.
Khi chọn tán rút, cần xác định kích thước ren, đường kính lỗ, chiều dày vật liệu, chiều dài tán, kiểu đầu, kiểu thân và vật liệu. Cùng một cỡ ren vẫn có thể có nhiều model khác nhau về chiều dài và dải độ dày tấm. Vì vậy, phải đối chiếu đúng thông số của từng mã trước khi lắp để bảo đảm tán biến dạng đúng vị trí và tạo liên kết ổn định.
1. Tán Rút (Nutsert) là gì?
Tán rút là một loại đai ốc có ren trong và thân rỗng, được cố định vào tấm vật liệu bằng cách biến dạng phần thân phía sau tấm. Khi lắp xong, phần đầu tán tựa trên bề mặt còn phần thân biến dạng tạo điểm neo, giúp tán không tuột khỏi lỗ. Ren trong của tán dùng để bắt vít hoặc bu lông.
ren cấy Helicoil ở nguyên lý lắp đặt. Ren cấy được lắp vào ren giữ đã gia công trong vật liệu, còn tán rút được neo trực tiếp vào lỗ nhờ biến dạng thân tán.
2. Các dòng Tán Rút (Nutsert) phổ biến
2.1. Phân loại theo vật liệu
Tán rút thường được chế tạo từ thép hoặc thép không gỉ. Thép mạ kẽm phù hợp với nhiều ứng dụng cơ khí thông thường, trong khi Inox 304 được lựa chọn khi cần khả năng chống ăn mòn tốt hơn trong điều kiện phù hợp.
Ngoài vật liệu chính, lớp hoàn thiện bề mặt cũng có thể tạo ra sự khác biệt giữa các dòng sản phẩm. Với tán thép, lớp mạ giúp bảo vệ bề mặt trong quá trình sử dụng nhưng không đồng nghĩa với khả năng chống ăn mòn tuyệt đối trong mọi môi trường.
2.2. Phân loại theo kích thước ren
Tán rút được lựa chọn theo ren trong tương ứng với vít hoặc bu lông. Các kích thước phổ biến gồm M3, M4, M5, M6, M8, M10, M12 và M16 tùy dòng sản phẩm.
Kích thước ren phải đi kèm bước ren phù hợp. Không nên chọn vít chỉ dựa trên đường kính danh nghĩa vì hai loại ren có cùng đường kính nhưng khác bước ren sẽ không thể ghép đúng.
bu lông sử dụng sau khi lắp. Đường kính lỗ Phải phù hợp với thân tán và yêu cầu lắp đặt. Chiều dày tấm Phải nằm trong dải độ dày mà model được thiết kế. Đường kính đầu Ảnh hưởng đến diện tích tựa của tán trên bề mặt vật liệu. Chiều dài tán Liên quan đến phần thân phía sau tấm và điều kiện tạo hình khi lắp.
Ví dụ, với tán rút Inox 304 M4, thông số được công bố gồm lỗ lắp 6 mm, dải độ dày tấm 0,5–2 mm, đường kính đầu 9 mm và tổng chiều dài 11 mm. M5 có lỗ lắp 7 mm, dải độ dày 0,5–2,5 mm, đường kính đầu 10 mm và tổng chiều dài 13 mm. M6 có lỗ lắp 9 mm và dải độ dày 0,5–3 mm. Các kích thước này thay đổi theo từng model.
Do đó, không nên lấy đường kính lỗ của một model áp dụng cho tất cả tán có cùng kích thước ren. Ví dụ, nếu đang sử dụng M6 thì vẫn phải kiểm tra đúng model M6 về lỗ lắp, chiều dài và dải độ dày tấm.
Đường kính lỗ đặc biệt quan trọng. Lỗ quá nhỏ có thể khiến tán không vào được hoặc biến dạng không đúng; lỗ quá lớn có thể làm giảm khả năng giữ tán và tăng nguy cơ xoay trong quá trình bắt vít.
3.3. Chọn theo vật liệu, tiêu chuẩn và quy cách
Vật liệu tán phải phù hợp với cả môi trường và vật liệu nền. Thép mạ thường được sử dụng trong các ứng dụng cơ khí thông thường, trong khi Inox 304 được lựa chọn khi cần khả năng chống ăn mòn cao hơn trong điều kiện phù hợp.
Không nên thay trực tiếp thép mạ bằng Inox 304 hoặc ngược lại chỉ vì cùng kích thước ren. Sự khác biệt về vật liệu có thể ảnh hưởng đến đặc tính cơ học, khả năng chống ăn mòn và yêu cầu của mối ghép.
Nếu bản vẽ hoặc hồ sơ kỹ thuật quy định loại đầu, kiểu thân hoặc vật liệu cụ thể, cần giữ đúng cấu hình đó. Khi thay thế sang model khác, phải kiểm tra lại lỗ lắp, dải độ dày tấm và cách tán biến dạng.
4.1. Kiểm tra trước khi lắp & sử dụng
Kiểm tra đúng model, kích thước ren, vật liệu và dải độ dày tấm. Kiểm tra đường kính lỗ và bảo đảm lỗ không có ba via hoặc biến dạng ảnh hưởng đến việc đưa tán vào.
4.2. Chuẩn bị
Chuẩn bị dụng cụ tán rút với mandrel và đầu tán phù hợp. Tán phải được lắp đúng vào dụng cụ và nằm thẳng trước khi đưa vào lỗ. Nếu dụng cụ có cơ cấu điều chỉnh hành trình hoặc lực rút, cần thiết lập theo yêu cầu kỹ thuật của model.
4.3. Lắp đặt & sử dụng
Đưa tán vào lỗ sao cho đầu tán tựa đúng trên bề mặt vật liệu. Dụng cụ kéo mandrel để làm phần thân phía sau tấm biến dạng, từ đó tạo phần neo giữ tán trong lỗ.
Tán cần được giữ vuông góc với bề mặt trong quá trình cài đặt. Không nên nghiêng dụng cụ hoặc tạo lực lệch vì có thể làm tán biến dạng không đều.
Không rút quá mức cần thiết. Khi phần thân đã tạo hình đúng, tiếp tục tăng lực có thể gây biến dạng ren, đầu tán hoặc vật liệu nền.
4.4. Kiểm tra sau khi lắp
Kiểm tra đầu tán đã tựa đúng trên bề mặt, thân đã tạo hình và tán không bị xoay bất thường. Kiểm tra ren bằng vít hoặc dụng cụ kiểm tra phù hợp.
Nếu tán bị xoay, lệch, lỏng hoặc ren bị kẹt, cần kiểm tra lại đường kính lỗ, dải độ dày tấm, model tán và thao tác của dụng cụ. Không nên tiếp tục bắt vít để cố định một tán đã lắp sai.
5. Những lỗi thường gặp khi sử dụng Tán Rút (Nutsert)
- Chọn sai đường kính lỗ so với model tán.
- Chọn tán có dải độ dày không phù hợp với vật liệu.
- Chỉ chọn theo kích thước ren mà bỏ qua chiều dài và kiểu thân.
- Dùng mandrel hoặc đầu dụng cụ không phù hợp.
- Lắp tán bị nghiêng so với bề mặt tấm.
- Rút quá mức làm biến dạng thân hoặc ren.
- Không kiểm tra tán sau khi lắp.
- Nhầm tán rút thường với tán bít đầu.
- Tự ý thay vật liệu hoặc model khác mà chưa kiểm tra tương thích.
6. Tán rút có phù hợp với tấm kim loại mỏng không?
Có. Tán rút được thiết kế để tạo điểm ren trên các tấm và kết cấu mà việc sử dụng đai ốc phía sau không thuận tiện. Sau khi lắp, phần thân tán biến dạng và tạo điểm neo phía sau vật liệu, trong khi ren trong dùng để bắt vít hoặc bu lông.
Tuy nhiên, mỗi model chỉ phù hợp với một dải độ dày nhất định. Ví dụ, một số tán Inox 304 M4 được thiết kế cho tấm 0,5–2 mm, M5 cho 0,5–2,5 mm và M6 cho 0,5–3 mm. Vì vậy, không thể kết luận một tán dùng được cho mọi tấm mỏng chỉ dựa trên kích thước ren.
Nếu tấm quá mỏng, quá dày hoặc vật liệu có đặc tính đặc biệt, cần kiểm tra lại dải độ dày, kiểu thân và thông số cài đặt của đúng model. Với các mối ghép chịu tải hoặc cần chống xoay cao, nên đánh giá cả vật liệu nền và thiết kế lỗ trước khi lựa chọn.
